NABOKOV

Humbert và Lolita

Phim Lolita.

Lolita

Phim Lolita

Lolita

Phim Lolita

Nabokov

Life

Lolita và Humbert

Phim Lolita

28 January 2015

Cụ Dương Tường Đạo Chú Thích Lolita ở đâu?

Như cụ Dương Tường vẫn khoe trên báo chí, thì 500 chú thích trong Lolita làm cụ mất rất nhiều công sức tra cứu tìm tòi, và hoàn toàn là công của cụ. Trong một bài trả lời phỏng vấn, cụ còn dõng dạc tuyên bố:

Phóng Viên: Một điều “kinh khủng” hơn nữa đó là… gần 500 chú thích nằm dày đặc trong suốt hơn ba trăm trang sách. Trong khi, theo dịch giả Phạm Anh Tuấn: Bản dịch tiếng Pháp của NXB lừng danh Gallimard của Pháp (in năm 2000, sinh thời được Nabokov coi là bản dịch tiếng Pháp “Lolita” đạt nhất) tuyệt nhiên không có bất kỳ một chú thích nào. Bản tiếng Pháp ấn hành năm 2005 được đánh giá cao hơn cũng chỉ có chừng dăm chục chú thích… Ông lo lắng cho bạn đọc lắm sao, khi tỉ mẩn và cặm cụi đến vậy?-

Dương Tường: Chỉ là, tôi suy từ mình ra thôi. Bởi có những đoạn, mình đọc đến đấy còn thấy vấp nữa là độc giả bình thường. Vậy nếu như mình không bỏ công ra san lấp bằng được những cái ổ gà đấy thì mức độ thưởng thức và sự hứng thú của bạn đọc sẽ bị giảm đi rất nhiều. Lỗi đó thuộc về ai nếu không phải là người dịch? Chính vậy mà công sức tôi bỏ ra cho gần 500 cái chú thích kia có thể nói là ngang ngửa công sức tôi bỏ ra cho văn bản chính. 


Có lẽ tuyên bố thế vẫn chưa làm cụ yên tâm, nên trong bản in, cụ còn cẩn thận ghi ngay trang đầu của phần "Lời nói đầu", rằng: 



Nhưng sự thực thì sao? Lolita là một tác phẩm được rất nhiều người yêu thích, và có vô cùng nhiều tư liệu về nó, đa phần có thể download miễn phí trên mạng. Điển hình là cuốn "The Annotated Lolita", một cuốn sách chỉ có một mục đích duy nhất là giải thích về Lolita cho người đọc dễ hiểu hơn. Nó không bao quát được toàn bộ cuốn sách, và hiển nhiên là không thể hiểu Lolita chỉ nhờ đọc nó. Tuy nhiên, đó là một công trình rất tuyệt vời, giúp độc giả hiểu được một số chỗ cực khó hiểu trong Lolita. Và những chú thích Lolita của cụ Dương Tường hầu hết được lấy từ cuốn The Annotated Lolita, có chỗ cụ dịch nguyên từng từ, có chỗ cụ lược dịch, và đáng tiếc là ngay cả phần chú thích dịch lại này cụ cũng dịch sai rất nhiều. 

Ví dụ một đoạn khá điển hình:



Đoạn này trong The Annotated Lolita nguyên văn như sau:



Có thể thấy rất rõ là các chú thích này của cụ lấy từ đâu. Vô số chú thích, nếu không muốn nói là tất cả chú thích của Dương Tường được dịch lại từ The Annotated Lolita. Việc đó không có gì sai, nhưng nếu nhận tất cả công việc khổng lồ đó là công lao của riêng mình, không trích dẫn nguồn, thì là một hành động chỉ có thể gọi là hết sức bỉ ổi! Việc "đạo chú thích" rồi nhận làm công lao hoàn toàn của mình như thế này là một tấm gương rất xấu mà cụ đã nêu ra cho các thế hệ dịch giả trẻ. Ở nước ngoài, những "sai sót" kiểu này là tối kị với giới trí thức, chỉ cần viết mà không dẫn nguồn với một tần suất nhiều đến một mức nào đó là sinh viên sẽ có thể bị kỷ luật rất nặng. Nhưng ở một đất nước háo danh, chuộng bằng cấp, thậm chí có khi bất chấp danh dự để có chút danh ảo như VN hiện nay thì thiết nghĩ cũng chẳng còn cách giải quyết nào khác với một bản dịch không những đầy lỗi và sử dụng một thứ tiếng Việt hết sức ngô nghê, lại còn đạo kiến thức của người khác như bản dịch của cụ, ngoài việc lưu trữ nó lại cho hậu thế như một ví dụ điển hình về tất cả những gì tồi tệ nhất mà người ta có thể làm với một bản dịch! 

27 January 2015

Có lẽ Lolita được cụ Dương Tường dịch từ cuối lên đầu!



Cảm ơn báo Tuổi Trẻ đã đứng về phía sự thật! Mặc dù cụ Dương Tường đã nhận lỗi, tuy nhiên với kiểu trả lời quanh co vớt vát thế này của cụ, thì có lẽ vẫn cần thêm vài bài viết nữa! Chỉ cần nhìn cái ví dụ (về chuyện dịch từ The Annotated Lolita) mà tôi đưa ra trong bài viết "Cụ Dương Tường Đạo Chú Thích Lolita ở đâu" là các chú thích ở chương 20, phần 1, trang 121 trong bản Lolita tiếng Việt, tái bản có sửa chữa, được giải của Hội Nhà Văn HN (!), do Nhã Nam in; tức là nó nằm ở khoảng 1/3 đầu bản dịch (toàn bộ bản dịch của cụ có hơn 400 trang) - là đủ thấy sự ngụy biện của cụ khi nói rằng:

"Chính trong khi tìm trên Google, tôi mới biết có cuốn The annotated Lolita. Tôi bèn viết thư nhờ dịch giả Nguyệt Cầm ở bên Mỹ kiếm hộ một cuốn. Khi nhận được cuốn này, tôi đã dịch được hai phần ba Lolita. Phải nói là có được "bảo bối" này, một phần ba công việc còn lại của tôi nhẹ hẳn."

Phải chăng cụ Dương Tường dịch Lolita... từ cuối lên đầu chăng? Hay là tôi phải chụp thêm vài chục ví dụ cách đều nhau hai chục trang trong toàn bộ bản dịch của cụ để chứng minh là gần như toàn bộ chú thích trong bản dịch ấy được lấy nguyên xi từ The Annotated Lolita?

Hình như từ các nhạc sĩ đạo nhạc cho đến các "dịch giả" đạo kiến thức đều có chung một kiểu ngụy biện! 

8 January 2015

Dịch giả Thiên Lương: Độc giả dung túng, dịch thuật tụt hậu

(Thethaovanhoa.vn) - Tại sao một nhà văn nghe nói vĩ đại mà lại viết ngô nghê đến thế? Tại sao một kiệt tác được hàng chục triệu người đọc mà lại sai lung tung? - đó là những câu hỏi độc giả có quyền đặt ra khi đọc một bản dịch kiệt tác không đạt.

Năm 2013, với bản dịch độc lập Lolita (không bản quyền, không cộng tác với một đơn vị xuất bản nào) chỉ vì không đồng tình với bản dịch có sẵn, Thiên Lương gây tò mò trên văn đàn. Trong suốt một năm qua, dịch giả này vẫn tiếp tục theo đuổi công việc phản biện các lỗi dịch thuật trong những bản dịch tiếng Việt của một số kiệt tác văn chương thế giới. Thiên Lương từng học ngành Điều khiển học tại Nga, thông thạo tiếng Anh và tiếng Nga.
* Dựa theo những bản dịch cụ thể đã đọc và so sánh, anh nhận xét thế nào về chất lượng dịch thuật các kiệt tác thế giới khi được đưa đến Việt Nam?
- Tôi thấy rất ít bản dịch ở Việt Nam chạm đến được cái đẹp của nguyên bản. Tuy nhiên, để đánh giá nghiêm túc một bản dịch thì chỉ có một cách duy nhất là đối chiếu chúng với bản gốc, và tôi thật sự thất vọng với bản dịch Lolita của Dương Tường do nó quá khác biệt so với nguyên bản tiếng Anh của Vladimir Nabokov. Lolita là tác phẩm đứng đầu trong hàng loạt bình chọn tiểu thuyết hay nhất của nhân loại, và thật đáng tiếc nếu nó không được dịch thật tốt qua tiếng Việt.
Các bản dịch khác mà tôi có đối chiếu cũng sai lệch rất nhiều, có thể nói là khác biệt ở mức khó chấp nhận.




Bìa bản dịch Lolita của Thiên Lương do họa sĩ Lê Thiết Cương thiết kế

* Các bản dịch như vậy có tác động ra sao đến tiếp nhận và trình độ của độc giả Việt Nam về lâu dài?
- Các bản dịch kém tác động xấu đến độc giả. Có thể độc giả sẽ nghĩ, tại sao một nhà văn nghe nói là vĩ đại đến thế mà lại viết rất bình thường, thậm chí ngô nghê như thế này, tại sao một kiệt tác được hàng chục triệu người đọc, mà lại bình thường, thậm chí sai lung tung thế này. Rồi họ sẽ mất dần thói quen đọc các bản dịch, và tác hại ấy rất lâu dài. Nếu bản dịch sai thuộc về các lĩnh vực như y tế, giáo dục, kinh tế, chính trị, thì tác hại còn khủng khiếp hơn nữa.
Đừng đánh giá thấp các lỗi dịch, đừng nghĩ rằng dịch sai đôi chút cũng không sao, miễn là hay. Có những lỗi dịch làm thay đổi toàn bộ tác phẩm, làm người đọc hiểu sai hoàn toàn. Có những lỗi dịch làm độc giả hoang mang, không biết tác giả là loại nhà văn nào mà viết kém thế. Mặc dù có thể cho bạn thấy hàng ngàn ví dụ như vậy, nhưng trong khuôn khổ của một bài phỏng vấn, tôi sẽ đưa ra một lỗi cực kỳ dễ hiểu với hầu hết bạn đọc có biết tiếng Anh sơ cấp, nhưng lại sai nghiêm trọng. Nó ở trang 261, bản dịch Lolita của Nhã Nam: “Miss Pratt nói, khua hai bàn tay lốm đốm vết men gan để minh họa”, và “hai bàn tay lốm đốm vết men gan” này, theo Nabokov viết bằng tiếng Anh, là liver-spotted hands, nghĩa là bàn tay của người già bị lốm đốm vết đồi mồi mà thôi. Kiểu dịch này chắc hẳn làm cho độc giả hoài nghi vào trình độ của một nhà văn thiên tài như Vladimir Nabokov.
* Dịch giả Đoàn Tử Huyến nói: “Hiện nay, yêu cầu về chất lượng dịch văn học không còn như cách đây mấy chục năm nên dịch giả cũng không thể dịch giống như trước”. Anh nghĩ sao?
- Tôi đồng ý. Ngày xưa, rất ít người có khả năng có được bản gốc, và lại càng hiếm ai đọc nổi bản gốc các tác phẩm văn chương nước ngoài, cho nên dịch giả dịch sao cũng được. Độc giả ngày nay đã khác.
* Thay đổi đó nói lên điều gì về sự khác biệt giữa các thế hệ dịch giả?
- Dịch giả ngày nay có người bạn trung thành và người thầy vĩ đại là Internet, nên họ có cơ hội để dịch tốt hơn rất nhiều so với các dịch giả thế hệ trước. Ngoài ra, chúng ta đang có hàng chục ngàn bạn trẻ sống và học tập ở nước ngoài, họ giỏi ngoại ngữ hơn rất nhiều dịch giả tự học. Ngày nay, những kiến thức tích lũy được sau năm tháng đã không còn ý nghĩa gì nhiều, quan trọng là năng lực nhận thức mối liên hệ tiềm ẩn giữa các sự vật hiện tượng (theo Vaclav Havel). Kiến thức nằm khắp nơi trên Internet, vấn đề là bạn có khả năng “đọc” được nó hay không.
* Có 2 quan điểm đối lập về dịch thuật: có người yêu cầu rất chặt chẽ về độ chính xác so với bản gốc; có người cho rằng chỉ cần giữ được “cái hồn” hay “cái thần” của tác giả tác phẩm, đúng sai có thể châm chước. Quan điểm của anh ra sao?
- Tôi nghĩ trên đời này chẳng ai dám nói là mình hiểu cái thần, cái hồn của các vĩ nhân, và cũng không có ai có tư cách nói như vậy. Và tôi cho rằng các tác giả cũng sẽ rất phẫn nộ (nếu họ còn có thể phẫn nộ) khi nghe thấy một ông dịch giả nào đó tuyên bố rằng bản dịch của ông ta tuy sai lung tung nhưng nắm được “cái hồn”, “cái thần” của tác giả! Nabokov từng phản đối kịch liệt quan điểm dịch méo mó bịa đặt kiểu đó.
Đừng coi thường độc giả, và đừng ngụy biện, đánh tráo một thứ có thể cân đong đo đếm, có thể định lượng là “dịch đúng”, qua một thứ chỉ có thể định tính, rất mông lung, là “dịch hay”. Quan điểm “dịch sai cũng được” ấy nếu còn được độc giả dung túng thì sẽ còn kéo dịch thuật Việt Nam tụt hậu nhiều năm. Tôi thấy đã đến lúc Việt Nam cần áp dụng các tiêu chuẩn quản lý chất lượng quốc tế vào công việc dịch thuật. Phải xác định rõ tiêu chuẩn với bản dịch, và phải minh bạch các tiêu chuẩn về lỗi cơ học, tức là sai kiểu “đen” dịch thành “trắng”. Số lỗi vượt quá tiêu chuẩn là nhà sách phải thu hồi, chứ không thể để tình trạng dịch ẩu như thế này kéo dài mãi. Theo tôi, tối đa số lỗi nên là 0,5%, nghĩa là 200 chữ được sai 1. Và trong giai đoạn hỗn loạn này, có thể các cơ quan quản lý nhà nước phải can thiệp sâu hơn vào thị trường sách dịch.



Việt Nam đã dịch 50% kiệt tác?
Theo Modern Library thì 10 tiểu thuyết vĩ đại nhất thế kỷ 20 là:
Ulysses - James Joyce
The Great Gatsby (Gatsby vĩ đại) - F.Scott Fitzgerald
A Portrait Of The Artist As A Young Man (Chân dung một chàng trai trẻ) - James Joyce
Lolita (Lolita) - Vladimir Nabokov
Brave New World - Aldous Huxley
The Sound And The Fury (Âm thanh và cuồng nộ) - William Faulkner
Catch-22 - Joseph Heller
Darkness At Noon - Arthur Koestler
Sons And Lovers - D.H.Lawrence
The Grapes Of Wrath (Chùm nho uất hận) - John Steinbeck.
Danh sách của Modern Library (thuộc NXB Random House, Mỹ) bị cho là quá “thân Mỹ”, đúng hơn là thiên về Bắc Mỹ và châu Âu. Trong ngoặc đơn là tên bản dịch tiếng Việt phổ biến, vậy là Việt Nam đã dịch một nửa số kiệt tác, có cuốn dịch đến 2-3 lần, nhưng nhiều quyển chất lượng lại rất có vấn đề.


Mi Ly (thực hiện)

Thể thao & Văn hóa Cuối tuần