NABOKOV

Humbert và Lolita

Phim Lolita.

Lolita

Phim Lolita

Lolita

Phim Lolita

Nabokov

Life

Lolita và Humbert

Phim Lolita

25 May 2014

Nước xuất Mã của Lolita



Lolita nổi tiếng là một tác phẩm khó đọc và cực kỳ khó dịch, đến mức có thể nói rằng không có một dòng nào trong cuốn sách này không làm độc giả phải ngẫm nghĩ về dụng ý của tác giả cùng những liên tưởng ngầm định đến những nơi khác, cả nằm trong và nằm rất ngoài khuôn khổ cuốn sách. Tuy nhiên, vẫn có những chỗ đặc biệt khó hiểu, và theo kinh nghiệm của tôi thì chúng thường nằm ở đầu và cuối các chương. Nabokov rất thích dùng hình ảnh để minh họa cho dòng suy tưởng của mình, và cái khó khi đọc Lolita là các hình ảnh ấy không dễ hiểu với độc giả bình thường, do chúng thuộc về các lĩnh vực rất đa dạng mà không phải ai cũng am tường. 

Câu văn cuối chương 9 phần II Lolita có thể là một ví dụ tốt cho điều tôi viết trên đây: 

Một trong những ô vuông mắt cáo của cái cửa sổ nhỏ hai cánh giăng đầy mạng nhện tại chỗ ngoặt cầu thang được lắp kính màu ngọc đỏ, vết thương tươi rói này nằm giữa những hình chữ nhật không nhuộm màu và vị trí bất đối xứng của nó — một nước xuất Mã từ trên đỉnh, luôn làm tôi bất an lạ lùng.

Ngữ cảnh liên quan: Lolita lúc này đã có quan hệ với Quilty, nhưng Humbert vẫn chưa nghi ngờ gì. Một ngày nọ, Lo gọi điện nói sẽ về muộn và nhờ Humbert tiếp cô bạn Mona mà nàng hẹn đến nhà tập kịch. Mona và Humbert nói chuyện với nhau, và Humbert có cảm giác Mona đang tìm cách gạ gẫm mình, đúng lúc đó thì Lolita về nhà. Và Humbert để cho hai bạn gái ở lại với nhau, bước lên cầu thang. 

Để diễn tả tâm trạng bối rối của Humbert, Nabokov đã để cho ông ta mô tả ô cửa sổ mà ông ta đang nhìn thấy trên chỗ ngoặt cầu thang như một bàn cờ cách điệu, với một ô kính màu ngọc đỏ như vết thương tươi rói gợi hình ảnh một nước xuất Mã từ trên đỉnh. Nếu ai không chơi cờ Vua có lẽ sẽ thấy câu văn này khó hiểu, nhưng ai biết chơi môn cờ này sẽ hiểu cảm giác của Humbert. Trong cờ Vua, bàn cờ được chia thành 64 ô vuông khác màu, và quân Mã di chuyển khó lường nhất, theo một hình chữ nhật cạnh là 3x2 ô vuông, rất nhiều đòn phối hợp nguy hiểm và tuyệt đẹp trong cờ Vua có sự tham gia của quân Mã nhờ sự biến hóa trong nước đi của nó. Ngoài ra, trong cờ Vua, người chơi luôn tư duy theo chiều hướng quân đối thủ ở phía trên, phía bên kia bàn cờ, nên câu văn một nước xuất Mã từ trên đỉnhcòn gợi ý đến một nước ra quân Mã của đối phương, một nước đưa quân cờ tráo trở và khó lường nhất của họ vào cuộc chơi. Đó có lẽ cũng là tâm trạng của Humbert sau cuộc gặp với Mona. Phải chăng Lolita đã chớm có dấu hiệu phản bội, đã có những bước đi tráo trở đầu tiên trong cuộc tình giữa hai người? Ý nghĩ đó đâm vào lòng Humbert và để lại vết thương còn tươi rói. 

Thực ra, thế giới bên ngoài chỉ là hình ảnh phản chiếu những gì nằm trong chính nội tâm của người quan sát, thậm chí theo những người theo quan điểm duy tâm chủ quan cực đoan thì thế giới bên ngoài không tồn tại khách quan; và chỉ có chủ thể có ý thức là hiện thực không nghi ngờ gì, còn lại tất cả chỉ tồn tại trong ý thức của chủ thể đó mà thôi. Cách viết của Nabokov trong Lolita luôn bám theo quan điểm ấy, nên nhiều đoạn văn ngắn trong Lolita, mặc dù nhìn có vẻ không liên quan đến tác phẩm, nhưng nếu người dịch không hiểu nhân vật và không có đủ kiến thức về hình ảnh mà Nabokov sử dụng, thì sẽ dịch sai hoàn toàn. Có thể đoạn dịch sai ấy không làm độc giả hiểu sai về tác phẩm, nhưng sẽ tầm thường hóa nó, biến nó thành một câu chuyện rẻ tiền về một mối quan hệ ấu dâm mà thôi. 

19 May 2014

Tôi Yêu Cô



Pushkin

Thiên Lương dịch

Tôi yêu cô: và, dường như, tình yêu ấy
Trong lòng tôi chưa hẳn đã nguôi ngoai
Nhưng hãy để nó đừng làm cô bận lòng thêm nữa
Tôi chẳng muốn cô buồn hay khắc khoải chờ mong
Tôi yêu cô âm thầm, vô vọng
Lúc rụt rè khi dào dạt hờn ghen
Tôi yêu cô, yêu chân tình đắm đuối
Xin Chúa cho người ta yêu cô như tôi đã từng yêu

BẢN GỐC:

Я вас любил

Александр Сергеевич Пушкин (1799—1837)

Я вас любил: любовь еще, быть может,
В душе моей угасла не совсем;
Но пусть она вас больше не тревожит;
Я не хочу печалить вас ничем.
Я вас любил безмолвно, безнадежно,
То робостью, то ревностью томим;
Я вас любил так искренно, так нежно,
Как дай вам бог любимой быть другим.

1829

5 May 2014

Ba cấp độ tội lỗi của người dịch trong Lolita của Dương Tường (Phần 2)





Ngoài vô số lỗi dịch cấp độ 1 theo phân loại của Nabokov, có thể nói những lỗi dịch cấp độ 3 đã làm cho bản dịch Lolita của Dương Tường thành một phiên bản nhảm nhí, ngớ ngẩn, hết sức bôi bác và gần như chẳng liên quan gì tới bản gốc. Ngoài rất nhiều ví dụ tôi đã đưa ra trên trang facebook của mình về dạng lỗi này của Dương Tường, xin đưa thêm ba ví dụ mang tính điển hình (và cũng rất dễ hiểu với vốn tiếng Anh tối thiểu) về cái mà Nabokov gọi là dạng lỗi tệ hại nhất:  người dịch tự tiện thay đổi văn phong của tác giả, làm cho mượt mà hơn, theo thị hiếu của riêng mình, hoặc chiều theo thị hiếu (theo cảm nhận của người dịch) của một đối tượng độc giả nào đó.

Ví dụ thứ nhất: 



Chương 20, phần II

Dương Tường dịch hết sức trơn tru đúng không? Tuy nhiên câu văn hết sức vô nghĩa, chắc chắn ai có chút hiểu biết về âm nhạc đều không hiểu nổi câu văn bí hiểm này, và có lẽ nghĩ nó là một hình thức tu từ "hết sức ảo diệu" của Nabokov, và đành phải bỏ qua để đọc tiếp (nếu họ đã có can đảm đọc bản dịch Lolita của Dương Tường đến tận chỗ này!) Thực ra Nabokov không ngu dốt và cẩu thả đến thế đâu, hãy nhìn bản gốc: 

She would wait and relax for a bar or two of white-lined time before going into the act of serving, and often bounced the ball once or twice, or pawed the ground a little,[...]

Câu văn của Nabokov đầy nhạc tính khi tả nàng Lolita đứng giao bóng tennis cạnh đường vạch trắng của sân bóng. Nàng nhún nhẩy, thả lỏng vài nhịp trước khi vung tay giao bóng. Vào tay Dương Tường nó trở nên ngớ ngẩn và dễ dãi một cách đáng ngạc nhiên. 

Ví dụ thứ hai:



Chương 22, phần II

Cũng lại một câu văn ngớ ngẩn, mượt mà trơn tru, và rất hợp thị hiếu bạn đọc ít học của Dương Tường. Nhưng, nếu ai có chút hiểu biết hẳn sẽ phải thắc mắc tại sao vào giữa thế kỷ 20, mà một bệnh viện ở Mỹ lại có "nệm rơm từ thiện"! Vâng, thật ra là Nabokov không cẩu thả đến thế đâu, nguyên văn ông đã viết như thế này: 

While I was not looking, my child was taken away from me! In vain I insisted I be allowed to spend the night on a “welcome” mat in a corner of their damned hospital.

Cái mà ông Dương Tường cho là "nệm rơm từ thiện", thật ra chỉ là  a “welcome” mat - một cái thảm chùi chân có dòng chữ welcome vẫn bán đầy siêu thị cả Mỹ cả Việt Nam hiện nay, mà thôi! 

Ví dụ thứ ba:



Chương 29, phần II

Tại sao mà những chiếc răng của tôi (Humbert) lại giống như một thằng ngốc được nhỉ? Liệu những chiếc răng thì có điểm gì chung với một thằng ngốc? Và nếu Chúng tôi - cái bụng của em và tôi đi vào phòng - thì em (Lolita) ở đâu? Làm sao mà Nabokov, một giáo sư đại học, một người luôn tự hào về khả năng tư duy hình ảnh của mình, một nhà văn của các nhà văn, lại có thể viết những câu văn thần kinh như thế. Xin hãy xem bản gốc:

My teeth chattered like an idiot’s. “No, you stay out” (to the dog). She closed the door and followed me and her belly into the dollhouse parlor.

Vâng, dường như Dương Tường không có những hiểu biết căn bản nhất về ngữ pháp tiếng Anh nên mới dịch "răng của tôi va vào nhau như một thằng ngốc", một lỗi dịch ngớ ngẩn mà bất cứ biên tập viên hạng bét nào cũng không thể bỏ qua, nó thuộc dạng lỗi của người viết non tay, mà dân viết lách hay nói đùa là:  Anh bộ đội bị thương hai chỗ, một ở mông, một ở Đèo Khế. Và cũng do không hiểu tâm lý Humbert, dù đã dịch đến tận chương 29 phần II, nên Dương Tường mới viết lại câu văn của Nabokov cho mượt mà hơn theo thị hiếu thấp kém của mình. Thực tế, câu văn này của Nabokov cực hay, chỉ dùng vài chữ mà lột tả được tâm lý của Humbert nói riêng và đàn ông nói chung. Trong ngữ cảnh gặp lại Lolita sau nhiều năm xa cách, nhìn thấy nàng đang chửa kềnh càng với một người đàn ông khác, Humbert không thể chấp nhận nổi chuyện đó, và như hầu hết những người đàn ông khác, Humbert thấy cái bụng ấy, đứa con ấy, đứa con của một người đàn ông khác ấy, là một thực thể không liên quan đến người đàn bà mình yêu. Bởi vậy, Nabokov mới viết rằng: Nàng đóng cửa và đi theo tôi và cái bụng của nàng...  Câu văn này thực ra vô cùng dễ dịch, có lẽ bất cứ đứa trẻ con nào hiện nay ở các thành phố của VN cũng dịch được, vậy tại sao Dương Tường dịch vẫn sai? Chỉ có thể giải thích bằng lời Nabokov: người dịch tự tiện thay đổi văn phong của tác giả, làm cho mượt mà hơn, theo thị hiếu của riêng mình, hoặc chiều theo thị hiếu (theo cảm nhận của người dịch) của một đối tượng độc giả nào đó. 

Và đó chính là sự ngu dốt và cũng là tội lỗi tệ hại nhất mà một dịch giả có thể phạm phải! 

3 May 2014

Ba cấp độ tội lỗi của người dịch trong Lolita của Dương Tường (Phần 1)




Theo bài viết "The Art of Translation" của Vladimir Nabokov (August 4, 1941) mà New Republic vừa đăng lại. Nabokov bàn về 3 cấp độ tội lỗi của người dịch (three grades of evil) như sau:

1. Lỗi thứ nhất và nhẹ nhất: sai do dốt, thiếu hiểu biết. Có thể tha thứ được vì nhân vô thập toàn.

2. Cố tình bỏ sót không dịch những từ ngữ hoặc đoạn văn xương xẩu khó hiểu. Lỗi này có thể tha thứ được nếu người dịch kém cỏi, không hiểu nổi ý của tác giả; nhưng không thể tha thứ được nếu người dịch tự cho mình biết rõ hơn tác giả mà tự cắt bỏ để khỏi ảnh hưởng tới độc giả.

3. Lỗi thứ ba và tệ hại nhất: người dịch tự tiện thay đổi văn phong của tác giả, làm cho mượt mà hơn, theo thị hiếu của riêng mình, hoặc chiều theo thị hiếu (theo cảm nhận của người dịch) của một đối tượng độc giả nào đó.

Trong bản dịch Lolita của Dương Tường, nói một cách công bằng, số lỗi chủ yếu nằm ở cấp độ 1 và 3. Có thể do sự "nhiệt tình" của người già, mà Dương Tường rất ít khi phạm dạng lỗi cấp độ 2. Nói chung Nabokov viết gì là Dương Tường cặm cụi dịch cho bằng hết, trừ vài chục trường hợp quá khó (chẳng hạn như câu "as pat as pat could be"). Tôi cũng nghĩ giống Nabokov, lỗi thuộc cấp độ 2 này có thể tha thứ được nếu người dịch kém cỏi, không hiểu nổi ý của tác giả, và đành phải bỏ qua không dịch, nên sẽ không đề cập đến trong phạm vi bài viết này. 

Tuy nhiên, những lỗi dịch thuộc cấp độ 1 thì nhiều vô kể, và mặc dù đó là dạng lỗi Nabokov cho là nhẹ, sai do dốt, thiếu hiểu biết, nhưng tôi nghĩ trong bản dịch Lolita, có những trường hợp không thể tha thứ được, do Dương Tường đã làm cho văn của Nabokov thành ra cực kỳ ngu xuẩn và quái đản nữa. Có thể tha thứ cho sự ngu dốt của Dương Tường, nhưng không thể tha thứ cho việc Dương Tường phá hoại Lolita. Xin đưa ra đây hai ví dụ mang tính điển hình: 

Ví dụ thứ nhất: 



Chương 5, phần I, Lolita

"Giá đỡ niềm vui" là cái quỷ quái gì, chắc chắn một độc giả không bị điên sẽ phải đặt câu hỏi như thế với chính mình, và ngoài bọn fans cuồng của Dương Tường ra, thì hẳn là ai cũng sẽ lắc đầu ngán ngẩm và cho rằng giữa Nabokov, Dương Tường và mình, chắc chắn sẽ có một thằng ngu, mà chưa biết là ai. Xin hãy xem bản tiếng Anh, Nabokov viết thế nào:

Rope-skipping, hopscotch. That old woman in black who sat down next to me on my bench, on my rack of joy (a nymphet was groping under me for a lost marble), and asked if I had stomachache, the insolent hag.

Cái mà ông Dương Tường dịch máy móc thành "Giá đỡ niềm vui" chính là cái "rack of joy" của Nabokov. Và rack, ngoài nghĩa là cái giá đỡ mà ông Dương Tường biết, còn một nghĩa ít dùng là cái TRĂN, một dụng cụ tra tấn thời trung cổ, dùng để căng tứ chi của phạm nhân ra cho đến khi nó đứt rời. Từ điển Anh-Anh định nghĩa nó là An instrument of torture consisting of a frame on which the victim was stretched by turning rollers to which the wrists and ankles were tied. Nabokov dùng hình ảnh ẩn dụ này để mô tả một cách hết sức văn chương về tình trạng căng cứng của Humbert khi phải ngồi trên một cái ghế băng ở công viên giữa những cô bé xinh đẹp đang chơi đùa xung quanh. Dịch như Dương Tường thì còn gì là văn chương nữa, và làm cho Nabokov trở thành một cậu bé sinh viên mới ra trường bị sếp giao cho việc viết hướng dẫn sử dụng cho thiết bị mạng máy tính, hay là một gã thợ mộc tầm thường nào đó!

Ví dụ thứ hai:



Chương 27, Phần 1, Lolita

"Khúc ruột đáng yêu hình lăng trụ" quả là một trong những thảm họa dịch thuật kinh hoàng nhất của Việt Nam, thiết nghĩ chỉ có những kẻ tâm thần mới có thể đọc tiếp bản dịch Lolita của Dương Tường sau khi nhìn thấy dòng chữ này. Và hãy xem bản gốc, Nabokov viết thế nào: 

Lo, whose lovely prismatic entrails, had already digested the sweetmeat, was looking forward to a big meal and had begun to fidget.

Vâng, prismatic trong tiếng Anh có khá nhiều nghĩa, chẳng hạn, theo dictionary.com, nó có những nghĩa sau đây:

1. of, pertaining to, or like a prism.
2. formed by or as if by a transparent prism.
3. spectral in color; brilliant: prismatic colors.
4. highly varied or faceted: a prismatic existence.

Và Dương Tường dùng ngay cái nghĩa đầu tiên của nó, do dốt nát, không có năng lực tư duy để hiểu được cách hành văn của Nabokov. Chỗ này, tác giả đã có khá nhiều ẩn ý, ngoài việc liên tưởng đến chuyện Lolita vừa ăn một ly kem rực rỡ màu sắc cách đó vài tiếng, còn mang nghĩa đen về sự đa sắc của nội tạng. Thực tế, Nabokov không ít lần dùng kiểu viết thô bạo này để mô tả về cơ thể Lolita. Hiển nhiên là lỗi dịch này của Dương Tường cũng thuộc về dạng lỗi cấp độ 1, và, thà là Dương Tường lờ nó đi, bỏ qua không dịch, thì còn chấp nhận được, mặc dù sẽ phạm phải lỗi dịch cấp độ 2, chứ dịch kiểu cố đấm ăn xôi thế này thì quả thật là không thể chấp nhận được. 

Bản dịch Lolita của Dương Tường vô cùng tăm tối, lộn xộn và nhảm nhí do rất nhiều lỗi dịch cấp độ 1 theo phân loại của Nabokov. Có lẽ chính Nabokov khi viết bài "The Art of Translation" cũng không hình dung được sau này chính Lolita của ông lại bị dịch ra một thứ tiếng khác với hàng chục ngàn lỗi như thế. 

Xin thay mặt cho một số dịch giả VN, cúi đầu thành thật xin lỗi hương hồn Nabokov! 

Chú thích: 

Bài viết có dùng tư liệu từ anh Lửa Hạ. https://www.facebook.com/notes/dollars-and-sense/the-art-of-translation-by-vladimir-nabokov/465615296902790