NABOKOV

Humbert và Lolita

Phim Lolita.

Lolita

Phim Lolita

Lolita

Phim Lolita

Nabokov

Life

Lolita và Humbert

Phim Lolita

23 January 2014

"Bố Tôi Bị Ung Thư Tử Cung" Gọi "Bàn Tay Lốm Đốm Vết Men Gan" Bằng Cụ!



Ngay trang đầu Chương 11, phần II, Lolita, bản dịch của cụ Dương Tường, ngoài những lỗi hiểu sai hoàn toàn câu văn (tuy là đúng từ điển) thì có hai lỗi dịch đúng kiểu dịch bằng từ điển và sau đó là đoán mò dịch đại. Ngữ cảnh: bà Pratt, hiệu trưởng trường Lolita đang theo học, mời Humbert ghé qua để nói chuyện. Chương này chủ yếu mô tả cuộc nói chuyện giữa hai người, lưu ý là bà Pratt tiếp Humbert trong phòng làm việc của bà. Tâm trạng của Humbert: lo sợ việc ông ta sống như vợ chồng với Lolita sẽ bị bại lộ. 

1. “Sit down,” she said, pointing to an informal and humiliating hassock, 


hassock cụ dịch thành: "cái ghế úi xùi không ra ghế mà như chiếc gối quỳ trong nhà thờ" - dịch quá kém, lăng nha lăng nhăng, không ai dịch tốt mà dịch từ một chữ tiếng Anh ra nguyên một dòng dài thế cả, dịch kiểu này thì bản dịch có thể dày hơn bản gốc vài lần, và mất hết giọng văn của tác giả; và quan trọng là Hassock trong ngữ cảnh này đơn giản chỉ là cái ghế gác chân mà thôi. Nếu không hiểu thì cụ đừng có cố, dịch thành chiếc ghế thôi còn đỡ khổ cho độc giả. 

2. said Miss Pratt, showing how with her liver-spotted hands, 



liver-spotted thì cụ dịch thành lốm đồm men gan! 

"Miss Pratt nói, khua hai bàn tay lốm đốm vết men gan để minh họa." Bàn tay mà "lốm đốm vết men gan" thì kinh dị thật! Thật ra, nó chỉ là vết đồi mồi trên tay người già: "A benign, localized brownish patch on the skin, often occurring in old age and usually in fair-skinned people with sun-damaged skin. Also called age spot." mà thôi! Dịch tệ hơn cả cái máy. Đã ngu dốt không biết tiếng Anh lại còn lười tra cứu và ẩu, vô trách nhiệm với chữ nghĩa, coi thường chính bản thân mình chứ chưa nói đến độc giả! 

Và không hiểu sao lại có thể có người tự nhận là dịch giả, vậy mà đặt bút viết "bàn tay lốm đốm vết men gan" cũng không thấy run tay nhỉ! Trong cánh rừng chết chóc tối tăm rậm rịt ẩm thấp thảm đầy các lỗi dịch thuật bốc mùi vẫn được moi ra trên báo chí trong thời gian gần đây, thì Lolita của cụ Dương Tường phải nói là một cây đại thụ.

"Lolita" của Dương Tường: Dịch Sát Từng Chữ Là Cách Tốt Nhất Để Dịch Sai Hoàn Toàn!



Lolita, cũng như các kiệt tác văn chương khác, đòi hỏi người đọc phải có những kiến thức văn hóa nền tảng nhất định, mỗi độc giả có thể cảm nhận tác phẩm chỉ ở một góc nhìn nào đó, tùy thuộc vào năng lực tư duy, vốn sống và cách nhìn cuộc sống của họ; nhưng dịch giả muốn dịch tốt thì không cỏn cách nào khác hơn là nhìn tác phẩm làm sao cho giống với cách tác giả nhìn nhất, thậm chí đôi khi còn phải nhìn sâu hơn, rộng hơn tác giả ở một số chỗ nhất định, nơi hai nền văn hóa không có điểm giao hòa, hoặc tác giả viết theo bản năng chẳng hạn. Nếu không hiểu nổi tác phẩm, dịch giả có thể làm cho bản dịch trở nên ngô nghê và đần độn đến mức không một người bình thường nào có thể hình dung được, và sẽ đẩy độc giả yếu bóng vía vào tình trạng nghi ngờ chính mình, thậm chí tự trách chính mình, và sau một thời gian phải đọc mãi các bản dịch ngô nghê, thì họ sẽ chỉ mua sách dịch để lấy bìa khoe lên facebook hay vứt lung tung trong nhà (như tôi) để khách khứa đến nhà nghĩ chủ nhà ngoài rượu ngon ra thì cũng có kha khá tâm hồn. Và có lẽ vì nắm bắt được tâm lý khách hàng, nên thời gian gần đây rất nhiều sách tiếng Việt được in bìa cực kỳ đẹp, vẽ nhăng vẽ cuội rất xinh, có thể nói theo kiểu dân dã là ăn cái gì vào bìa hết sạch! Nhiều cuốn sách được dịch tốt mà vẫn không bán được, chìm nghỉm trong đống sách xanh xanh đỏ đỏ, bướm bướm hoa hoa, cũng một phần do độc giả đã quá thất vọng với những bản dịch tệ hại mà vẫn được tung hô quá mức.

Quay về kiểu dịch nô, máy móc, bám từng chữ, mà sai từng xăng ti mét, xin dẫn chứng một ví dụ về đoạn dịch sai hoàn toàn theo kiểu này trong bản dịch Lolita của, vâng, cụ Dương Tường: 

Ngữ cảnh: Humbert đã đưa Lolita vào phòng 342 của khách sạn, đã cho cô bé uống thuốc ngủ, và ông ta đang lang thang trong khách sạn, suy nghĩ về hành động của mình. Khi đi ra ngoài cửa khách sạn, thì ông ta gặp một người đàn ông lạ ngồi trong bóng tối, lúc đó Humbert còn chưa biết đó chính là Quilty  tình địch của ông, và là người sau này sẽ cướp Lolita khỏi tay Humbert. 

Nguyên bản tiếng Anh:

Suddenly I was aware that in the darkness next to me there was somebody sitting in a chair on the pillared porch. I could not really see him but what gave him away was the rasp of a screwing off, then a discreet gurgle, then the final note of a placid screwing on. I was about to move away when his voice addressed me: 

“Where the devil did you get her?” 
“I beg your pardon?”
“I said: the weather is getting better.”
“Seems so.” 
Who’s the lassie?”
“My daughter.” 
“You lie—she’s not.” 
“I beg your pardon?” 
“I said: July was hot. Where’s her mother?” 
“Dead.”
“I see. Sorry. By the way, why don’t you two lunch with me tomorrow. That dreadful crowd will be gone by then.” 
“We’ll be gone too. Good night.” 
“Sorry. I’m pretty drunk. Good night. That child of yours needs a lot of sleep. Sleep is a rose, as the Persians say. Smoke?”
“Not now.”

Đoạn văn này là lần đối thoại đầu tiên giữa Humbert và Quilty (kẻ sau này sẽ bị Humbert giết chết), cái hay của nó nằm trong các câu văn chơi chữ hết sức tinh tế:

“Where the devil did you get her?” / "the weather is getting better.”
“You lie—she’s not.” / "July was hot"

Khi Quilty nói: “Where the devil did you get her?”, Humbert khó chịu, và hỏi lại, thì Quilty nói lái đi "the weather is getting better.”, đoạn sau cũng tương tự, điều thú vị là cả hai câu đối đáp này đều có điểm chung là nghe loáng thoáng thì giống nhau mà nghĩa khác nhau hoàn toàn. Thực ra có nhiều cách hiểu đoạn đối thoại này, có thể hiểu nó là sự kình địch giữa hai người đàn ông vì một cô bé, mà cũng có thể hiểu là do lòng Humbert đang bất an, nên ông ta nghe người khác nói gì cũng tưởng đang nói đểu mình (chứ thực sự thì Quilty cũng không có ý đó). Nabokov rất tài hoa khi sử dụng cách viết mơ ảo này để nhấn mạnh tâm trạng nhân vật. Có rất nhiều cách hiểu đoạn văn ngắn này, và độc giả có quyền hiểu theo ý họ muốn. Nhưng dịch giả phải hiểu ý nhà văn để chuyển ngữ, và cũng là để một lối đi dù hẹp, nhưng dẫu sao độc giả và tác giả vẫn có thể gặp được nhau.  

Nabokov đã chuyển ngữ hai chỗ này qua tiếng Nga (ngôn ngữ mẹ đẻ của ông) như sau:

“Как же ты её достал?” / "дождь перестал”
Врёшь — не дочь”. / "роскошная ночь."

Đoạn dịch tiếng Nga này giữ được toàn bộ dụng ý của tác giả trong bản tiếng Anh. Còn đoạn dịch dưới đây của cụ Dương Tường có thể đưa vào sách giáo khoa như một ví dụ tuyệt vời nhằm minh chứng cho quan điểm của cố Giáo Sư Cao Xuân Hạo: "Dịch sát từng chữ là cách tốt nhất để dịch sai hoàn toàn":

Đột nhiên, tôi biết trong bóng tối, ngay cạnh tôi, có ai đó đang ngồi trên một chiếc ghế trong hàng hiên có cột chống. Tôi không thực sự trông thấy hắn, nhưng điều khiến hắn bị phát lộ là một tiếng kèn kẹt vặn mở nút chai, rồi một tiếng ực kín đáo và cuối cùng là tiếng vặn xoắn đóng nút. Tôi sắp rời khỏi đó thì hắn cất giọng hỏi:

“Ma xui quỉ khiến, ông vớ đâu được con bé vậy?”
“Xin lỗi, ông nói gì?”
“Tôi nói: thời tiết đang tốt dần lên.”
“Có vẻ thế.”
“Con bé là ai?”
“Con gái tôi.”
“Ông nói dối - không phải thế.”
“Xin lỗi, ông nói gì?”
“Tôi nói: tháng Bảy vừa rồi thật nóng bức. Mẹ nó đâu?”
“Chết rồi.”
“Ra thế. Rất lấy làm tiếc. Nhân tiện, xin mời hai người dùng bữa với tôi trưa mai, được không? Giờ đó, cái đám đông gớm ghiếc này chắc đã đi khỏi.”
“Giờ ấy, chắc chúng tôi cũng đã đi rồi. Chúc ngủ ngon.”
“Rất tiếc. Tôi hơi say. Chúc ngủ ngon. Cô bé của ông cần ngủ thật nhiều. Giấc ngủ là một đóa hồng, người Ba Tư nói vậy. Hút thuốc không?”
“Lúc này thì không. ”

Đọc đoạn dịch của cụ Dương Tường, chắc chắn độc giả nào thông minh sẽ nghĩ trong ba người: Nabokov, mình, và dịch giả, ắt phải có một người, nói nhẹ nhàng là, không có cảm nhận văn chương, và nhiều khả năng là anh ấy sẽ thở dài, gấp sách lại, bật ipad lên vào xem liên xô đánh us, rồi cho là mình đã xuống cấp đến mức chỉ còn đủ trình độ đọc nổi báo mạng và chuyện ngôn tình. Thế nên nhà sách cứ phải cố gắng làm bìa sách cho đẹp là vậy. Dù sao thì sơn phết vẫn nhanh hơn là chờ đợi một cây gỗ quý lớn dần lên!  

Phụ Lục:

Ảnh chụp từ bản Lolita in trên giấy



22 January 2014

Ông không phải Bố của Bố tôi, chiếc xe Aztec màu đỏ, hay là chuyện về "các cô Ba" bị ngộ độc văn hóa!



Một trong những niềm vui của tôi trong quá trình dịch Lolita là được sự ủng hộ của nhiều bạn bè. Thời gian đầu có những bạn còn kiểm tra bản dịch hàng ngày, góp ý và tranh luận thẳng thắn với tôi, đáng tiếc rằng họ không thể đi cùng tôi đến cuối, nhưng không có họ thì những bước đầu tiên có lẽ sẽ rất dễ làm nản lòng người dịch. Rất nhiều bạn trên facebook hay bạn ngoài đời của tôi đã góp rất nhiều ý kiến xác đáng về những chỗ thô vụng, hiểu chưa tới, hoặc sai lỗi chính tả trong bản dịch. Có những ý kiến đã giúp tôi sửa ngay được chỗ sai, nhưng cũng có những ý kiến, giả dụ như của một người anh trên facebook (rất xin lỗi anh vì dù đã nghe tên và biết về anh từ lâu nhưng lại chỉ quen với anh trên mạng ảo), thì tôi không xử lý nổi. Anh đã góp ý về một ẩn ý khác của Nabokov trong chỗ chơi chữ Mist and Mast của chương 5, ngoài những ý mà tôi đã đề cập đến, quả thật có những chỗ chơi chữ của Nabokov rất khó chuyển qua tiếng Việt sao cho trọn vẹn được mọi tầng ý nghĩa. 

Tuy nhiên, cũng có những ý kiến, tôi nghĩ là chân thành, nhưng khá vui, hay nói kiểu Sài Gòn là tức cười. Đáng tiếc là hầu hết chúng dựa trên một quan điểm ngu ngốc là đem bản dịch sai bét và hết sức tào lao của cụ Dương Tường ra làm một chuẩn để đánh giá. Chúng đôi khi làm tôi liên tưởng đến các “xiao san” (là từ lóng chỉ vợ bé của các quan tham Trung Quốc) mà nhà phê bình Nguyễn Thanh Sơn đã dùng làm ví dụ rất đắt để chỉ những kẻ trọc phú văn hóa lùn và háo danh trót ôm phải một món hàng đểu, rồi sau này lại dùng chính sự thô thiển, ngô nghê, vụng về của món hàng giả ấy để đánh giá lại hàng thật. Một phần do chính những kẻ đó đã yếu đuối, rẻ tiền và ngu dốt đến mức phải đắp điếm những món hàng giả ấy lên người để thấy chính mình còn có chút giá trị nào đó trong mắt đồng loại. 

Xin phép dùng hai ví dụ mang tính điển hình để minh họa cho ý kiến trên đây của tôi:

Ví dụ 1:

Một bạn gái đã góp ý, thắc mắc, không hài lòng về đoạn dịch của tôi ngay đầu chương 2, phần I, Lolita: 

"Cha và hai ông của cha tôi buôn rượu vang, đồ trang sức và tơ lụa, theo thứ tự tương ứng. Năm ba mươi tuổi, ông cưới cô gái người Anh, con gái nhà leo núi Jerome Dunn và cháu gái hai mục sư vùng Dorset, chuyên gia về những đề tài ít ai biết đến — cổ thổ nhưỡng học và đàn phong hạc, theo thứ tự tương ứng."

Và kiến nghị tôi nên dịch như cụ Dương Tường thế này mới là... dịch giả xịn, mới là phù thủy chữ, mới là biết chuyển ngữ sao cho phù hợp với "hệ hình tư duy" của độc giả Việt Nam! 



Tuy nhiên, nguyên bản tiếng Anh đã được Nabokov viết như thế này:

"His father and two grandfathers had sold wine, jewels and silk, respectively. At thirty he married an English girl, daughter of Jerome Dunn, the alpinist, and granddaughter of two Dorset parsons, experts in obscure subjects—paleopedology and Aeolian harps, respectively."

Tiếng Anh không thiếu từ để chỉ ông nội, ông cố, tại sao Nabokov lại viết cầu kỳ "His father and two grandfathers" như vậy, và tại sao tôi lại dịch theo Nabokov thành "Cha và hai ông của cha tôi" nghe có vẻ không quen tai như vậy? Đơn giản là vì Nabokov có dụng ý mô tả ngay từ đầu về Humbert như một người đàn ông khinh bạc, đào hoa, lụy tình nhưng cũng rất phũ phàng với gái, một người đàn ông bốn mươi tuổi vừa trải qua những cơn sốc tình cảm khủng khiếp, đang hao mòn sức khỏe vì đau tim, đang hình dung mình phải đứng trước bồi thẩm đoàn để biện hộ cho tội ác của mình, và ký ức với ông ta giờ chỉ còn là những "dư hương của ngày tàn vẫn lơ lửng, cùng đám muỗi mắt, quanh hàng giậu nở hoa nào đó hoặc bất chợt bị xáo trộn bởi bước chân khách lãng du dưới chân đồi, trong nhập nhoạng chiều hè; hơi ấm lông thú, đám muỗi ánh vàng." Quay lại đoạn văn trên, có thể thấy với thủ pháp cực kỳ đơn giản này, Nabokov đã vẽ ngay lên trước mắt độc giả một gã đàn ông mệt mỏi và u sầu đang thờ ơ nói về gia đình mình, đại ý: "đấycha tôi có một khách sạn. Cha và ông của ông ấy thì buôn rượu, buôn trang sức, tơ lụa, tôi cũng không nhớ rõ lắm đâu, thật ra cũng chẳng quan trọng gì cho lắm, quý vị muốn nghĩ sao thì nghĩ..." Linh hồn của đoạn văn này còn là chữ "respectively" mà lưỡi dao cùn của cụ Dương Tường đã xẻo đi một cách phũ phàng và đau đớn y như tay lang băm miệt vườn nào đó lạnh lùng cắt béng nguyên cả dương vật của một cậu bé thành phố về quê nghỉ hè được bà nội đưa đến để cắt quy đầu. Đọc đoạn văn này trong nguyên bản tiếng Anh, độc giả nào sắc sảo sẽ có cảm giác rất rõ ràng rằng Humbert không có nhiều tình cảm với ông bà và các cụ nội ngoại, họ chỉ là những người xa lạ mà Humbert có mối quan hệ lỏng lẻo qua cha mình. Và chi tiết này tuy nhỏ nhưng còn mang nhiều ẩn dụ khác, chẳng hạn về việc Humbert thuộc về thế hệ những người châu Âu di cư qua Mỹ, với ký ức u u minh minh về tổ tiên của họ ở Cựu Lục Địa. 

Vì thế chỗ này tốt nhất là dịch theo Nabokov, còn "sáng tạo" như cụ Dương Tường, thật ra không phải do "phong cách dịch" gì cả, mà chỉ do câu này hơi khó dịch theo đúng giọng văn kiêu bạc của Nabokov, và còn do cụ Dương Tường dịch mà không hiểu gì về văn, không hiểu thủ pháp của nhà văn, và đương nhiên là không hiểu gì về tác phẩm. Mặc dù về nghĩa thì câu văn của cụ không sai, nhưng người ta chỉ dịch thô thiển như thế khi dịch giấy tờ công chứng hay dịch chuyện ngôn tình cô giáo Hảo, chứ không ai đi dịch văn chương mà dịch như cụ cả. Cũng lạ là chỗ cần dịch thoát ý như "trên dòng kẻ bằng những dấu chấm" thì cụ bổ ra một đống củi, còn chỗ người ta có ý có tứ, thì cụ lại quơ lại đem đốt sạch! 

Ví dụ 2:

Lần này thì là một chị, tôi phải gọi là chị không chỉ vì chị đã qua cái tuổi có thể gọi là trẻ từ lâu, mà còn vì chị toàn giao du với các bậc dịch giả đệ tử của cụ, vâng, Dương Tường. Tôi nghĩ chị cũng hết sức chân thành khi email cho tôi nhận xét về bản dịch của tôi, với một khúc nguyên văn thế này: 

Thêm nữa là trật tự câu, thường trật tự câu ấn định thành phần liên quan (ngoại trừ một lối tu từ nào đó mà tôi không thấy ở đây) -  "chiếc Xe Mui Xếp màu Đỏ Aztec " tiếng Việt hay tiếng Anh đều là " chiếc Xe Aztec Mui Xếp màu Đỏ" ở đây bởi vì Aztec đứng cuối câu dễ bị hiểu thành một loại màu đỏ, kiểu như màu xanh Yamaha.

Có lẽ ai không xem bản dịch của cụ Dương Tường sẽ không hiểu chị nói gì, phải không ạ. Nó đây:


Vâng, cũng phải đọc một lúc tôi mới hiểu chị ấy phê phán tôi "tu từ sai" khi dịch đoạn này như sau: 

"bởi lẽ vào chính những ngày ấy câu đố về chiếc Xe Mui Xếp màu Đỏ Aztec xuất hiện trước mặt tôi, [...]"

Tuy nhiên, thưa chị là bản tiếng Anh do chính tay Nabokov viết đoạn này là:

"for it was during those days that the problem of the Aztec Red Convertible presented itself to me, [...]"

Và Aztec Red là một tông màu trong tiếng Anh chứ chẳng có cái xe nào trong Lolita là "Mui Trần Aztec Màu Đỏ" như thần đồng dịch giả Dương Tường của chị dịch cả. Màu đỏ Aztec là một màu đặc biệt ám ảnh, nhất là trong bối cảnh Humbert đang thấy mình bị một kẻ bí ẩn theo đuổi suốt hành trình chạy trốn cùng Lolita. Nếu ai hiểu văn hóa Mỹ sẽ thấy cái gì đó rung lên trong lòng mình khi đọc từ này của Nabokov. Và nếu cụ và chị thực sự đọc Lolita thì sẽ còn thấy hàng loạt tông màu hiếm gặp khác mà Nabokov dùng để nói về những chiếc xe Quilty thuê để đuổi theo Humbert và Lolita. Vì dụ như đoạn này trong chương 19, phần II: 

"He seemed to patronize at first the Chevrolet genus, beginning with a Campus Cream convertible, then going on to a small Horizon Blue sedan, and thenceforth fading into Surf Gray and Driftwood Gray."

Đấy là tôi chưa bắt lỗi chặt, chứ nếu kỹ tính thì cả cái chữ Convertible mà cụ Dương Tường dịch thành xe Mui Trần cũng sai bét. Và cái sai ấy của cụ còn làm độc giả nào thông minh sẽ phải ngã lăn quay ra đất ngay đoạn sau đó, vì chiếc xe Mui Trần ấy của cụ Dương Tường phải chạy trong một cơn mưa như trút nước!

Hai trường hợp trên đây chỉ mang tính điển hình cho kiểu đọc để khoe hàng trên facebook của khá đông độc giả hiện nay. Và trong hộp email của tôi cũng còn kha khá ví dụ tương tự. Tuy chỉ có hai trường hơp thôi, nhưng nó cũng nói lên một điều rằng, một bản dịch dốt nát có thể còn mang lại những hậu quả đáng lo ngại hơn rất nhiều so với việc ăn phải rau phun thuốc sâu hay là lòng lợn thiu nhập từ nơi cách xa hàng ngàn cây số. Không biết khuyên gì với bạn gái và chị ở trên, ngoài việc hỏi các chị xem nhà có thùng rác nào không, nếu có thì hãy mau mau chóng chóng mà ném bản dịch Lolita của Dương Tường vào đó, trước khi nó kịp làm hại thêm một người nào khác chẳng may mở nó ra khi tình cờ đến nhà chơi mà không có việc gì để làm trong khi chờ các chị đang tắm hay là nấu ăn! 

17 January 2014

Lolita của Dương Tường: Sai từ dòng đầu tiên sai đi!



Chương 1, phần I của Lolita là chương được trích dẫn nhiều nhất trong tất cả các tư liệu liên quan đến tác phẩm. Cực ngắn, tương đối khó dịch, chương này đòi hỏi dịch giả phải có trình độ ngoại ngữ tương đối tốt và hiểu tác phẩm ở mức độ nhất định, nếu không, rất dễ rơi vào tình trạng dịch lăng nha lăng nhăng, sai từ đầu đến cuối như Dương Tường đã dịch:

Nguyên bản tiếng Anh:

Lolita, light of my life, fire of my loins. My sin, my soul. Lo-lee-ta: the tip of the tongue taking a trip of three steps down the palate to tap, at three, on the teeth. Lo. Lee. Ta. 

She was Lo, plain Lo, in the morning, standing four feet ten in one sock. She was Lola in slacks. She was Dolly at school. She was Dolores on the dotted line. But in my arms she was always Lolita. 

Did she have a precursor? She did, indeed she did. In point of fact, there might have been no Lolita at all had I not loved, one summer, a certain initial girl-child. In a princedom by the sea. Oh when? About as many years before Lolita was born as my age was that summer. You can always count on a murderer for a fancy prose style. 

Ladies and gentlemen of the jury, exhibit number one is what the seraphs, the misinformed, simple, noble-winged seraphs, envied. Look at this tangle of thorns.

Bản dịch của Dương Tường (bản đã hiệu đính và tái bản):





Ngoài việc không thể chuyển tải nổi chất thơ và nhạc trong chương này, Dương Tường còn dịch sai hoàn toàn do không hiểu gì về văn của Nabokov. Chương này được viết mang màu sắc tôn giáo, với hàng loạt từ ngữ ma mị: sin, soul, precursor, seraphs, tangle of thorns,... Dụng ý của Nabokov muốn nói đến định mệnh trong mối tình của Humbert với Lolita. Yếu tố định mệnh này được nhắc đến liên tục trong tác phẩm. (Chẳng hạn số phòng của căn phòng nơi Humbert lần đầu làm tình với Lolita cũng giống số nhà bà Haze...)

Ngoài những từ Dương Tường dịch sai hay xử lý kém mà mọi người đã nhắc đến nhiều như Loins dịch thành Hạ Bộ - biến tình yêu của Humbert thành ra một cái pín bị rô ti, thì có những từ rất cơ bản mà Dương Tường dịch cũng sai bét:

- Plain Lo: dịch thành "ngắn gọn là Lo thôi" - sai hoàn toàn. Plain ở đây là tính từ (nghĩa theo từ điển Anh-Việt: đơn giản, đơn sơ, rõ ràng, dễ hiểu, mộc mạc, dung dị,...) Dụng ý của nhà văn muốn nói đến Lo trong những bối cảnh khác nhau. Nàng là Lo (plain) khi sáng dậy, chưa son chưa phấn, ngái ngủ, thuần khiết, đơn sơ,... chỉ có độc một chiếc tất. Nàng là Lola mặc quần dài. Nàng là Dolly ở trường học.... Với cấu trúc câu She was... She was.... She was... But... she was..., Nabokov đã khéo léo mô tả Lolita có các hiện thân khác nhau trong những bối cảnh xã hội khác nhau, khi phải đóng các vai khác nhau trong cuộc sống, nhưng quay về trong vòng tay của Humbert thì nàng luôn là Lolita. Dịch sai từ và đảo câu lăng nhăng như Dương Tường dịch đã làm sai toàn bộ đoạn văn tuyệt đẹp này.

- In one sock: dịch thành "chân đi độc một chiếc tất", Dương Tường bịa thêm từ "chân" do không hiểu dụng ý của Nabokov. Ông ám chỉ một Lolita sáng dậy, chưa trang điểm, chưa mặc gì, chỉ đi một chiếc tất (có lẽ do những hoan lạc đêm qua), đứng dậy khỏi giường. Một hình ảnh đẹp và mơ ảo như thế vào tay Dương Tường thành ra một thứ hết sức tầm thường và tục tĩu!

- Precursor: dịch thành "đã có ai trước em chưa nhỉ", một cách dịch hết sức ngớ ngẩn và sai hoàn toàn so với văn bản gốc. Danh từ này liên quan đến toàn bộ đoạn văn ngay trên nó, và Nabokov đã dùng nó với chính xác nghĩa trong từ điển Anh-Anh là: "a person or thing that precedes and shows or announces someone or something to come; harbinger". Từ điển Anh-Việt dịch nó là: người đến báo trước, người báo trước, điềm báo trước, tiền thân,... Câu văn ngắn này tuyệt hay nếu đọc thật kỹ. Nó muốn nói đến tâm trạng của Humbert, khi ông ta viết những dòng này, là ông đang hình dung đến lúc đứng trước bồi thẩm đoàn. Và câu "Did she have a precursor?" chính là câu mà Humbert đoán là luật sư sẽ hỏi ông ta. Đó là một câu hỏi hợp lý trong bối cảnh xử án và cũng rất phù hợp với diễn biến tâm lý tội phạm. Lưu ý đoạn văn trên, Nabokov vừa cho Humbert mô tả Lolita: She was... She was... She was... But... She was.... Và Humbert tưởng tượng ra đoạn đối thoại thế này với luật sư:

- Did she have a precursor?
- She did, indeed she did. In point of fact, there might have been no Lolita at all had I not loved, one summer, a certain initial girl-child. In a princedom by the sea.
- (When?)
- Oh when? About as many years before Lolita was born as my age was that summer. You can always count on a murderer for a fancy prose style.

Nabokov viết lại đoạn interior monologue đó, che bớt câu hỏi "When?" đi mà thôi. Dịch như Dương Tường là cực kỳ dốt nát, không hiểu chút nào về văn chương. Tại sao nhân vật lại có thể tự hỏi mình: Did she have a precursor?, khi mà trong toàn bộ tác phẩm, ông ta đều ám ảnh về Annabel (precursor của Lolita)? Humbert là một gã đàn ông đào hoa, đẹp, có 2 vợ trước khi gặp Lolita, và có vô số cô bồ, chơi gái như điên, mà lại tự hỏi mình: đã có ai trước em chưa nhỉ? Dịch vô lý đến như thế là do dịch sai và dịch mà không biết mình đang dịch gì mà thôi! Thủ pháp mà Nabokov dùng trong Lolita là Stream of consciousness, tiếng Việt hay gọi là Dòng Ý Thức, và nó còn được gọi là interior monologue: độc bạch nội tâm. Nếu không hiểu được nhân vật thì chắc chắn 100% là sẽ dịch sai hoàn toàn, có thể nói là sai tuyệt đối luôn. Làm sao bạn có thể dịch được nếu bạn không hiểu được nhân vật?

- Initial Girl-Child: dịch thành cô bé đầu tiên cũng sai hoàn toàn. Initial mang những nghĩa mạnh hơn và khác rất nhiều so với First. Nabokov muốn nói đến Annabel, cô gái tiền thân của Lolita. Và Annabel cũng là cô gái trong bài thơ nổi tiếng của Poe, là cảm hứng để Nabokov xây dựng hình ảnh Lolita. Nghĩa của nó ở đây là "of, at, or concerning the beginning". Từ cô gái này mới có Lolita, và từ này đi cùng một cặp với từ "precursor" trên nó!

- About as many years before Lolita was born as my age was that summer: Có ai đọc câu Dương Tường dịch: "Khoảng ngần ấy năm trước khi Lolita ra đời, và cũng bằng số tuổi của tôi mùa hè ấy", mà hiểu được không? Một câu văn hoàn toàn ngớ ngẩn, không có một chút logic nào ở trong!

You can always count on a murderer for a fancy prose style. "Count on" là một thành ngữ tiếng Anh, có ý nói "to rely on someone or something." Không hiểu lý do nào làm Dương Tường dịch ra thành như thế?

- misinformed: dịch thành "ngây ngô!" đúng là... hết sức ngây ngô. Ý của Nabokov lấy từ bài thơ Annabel Lee của Poe:

[...]
The angels, not half so happy in Heaven,
Went envying her and me—
Yes!—that was the reason
(as all men know,   In this kingdom by the sea)
That the wind came out of the cloud by night,   
Chilling and killing my Annabel Lee.
[...]

(Trích Annabel Lee của Edgar Poe.)

Do misinformed (không được thông tin chính xác, bị báo tin sai lệch,...) về tình yêu của hai người, nên các thiên thần ghen tị, và cướp nàng đi. Sao lại dịch thành ngây ngô được cơ chứ? Từ misinformed này được Nabokov dùng rất đắt trong ngữ cảnh này (đang đứng trước tòa án).

Ngoài ra còn hàng loạt lỗi hiểu sai ngữ pháp tiếng Anh và sử dụng tiếng Việt ngô nghê khác, làm cho chương 1 Lolita ở bản dịch của Dương Tường trở thành một bài tập làm văn của trẻ con, hoàn toàn sai so với văn bản gốc!

Bản được chụp ở đây là bản Dương Tường đã hiệu đính sơ sơ, sau khi báo chí lên tiếng về chất lượng bản dịch Lolita này, chứ bản dịch đầu tiên (mà như có người nói cụ đã dịch mất 5 năm) còn sai khiếp hãi hơn. Thậm chí có những lỗi đần độn không thể tưởng tượng được như "at three on the teeth" mà Dương Tường dịch thành "khẽ đập vào răng ba tiếng"! Bạn thử phát âm chữ Lo-Li-Ta mà đập lưỡi vào răng ba cái, xem có méo hết cả mồm hay không!?



Và cái kinh khủng của một bản dịch tệ hại là nó đi vào đầu độc giả, làm sai lệch hiểu biết của độc giả với tác phẩm, và thực tế là giết chết tác giả. Thật đáng buồn cho Nabokov nói riêng và các đại văn hào khác đã chẳng may bị Dương Tường đem tác phẩm của mình ra... đoán sai hoàn toàn!

15 January 2014

Lolita của Dương Tường: Dịch dốt cho đến chữ cuối cùng!




Trong hàng chục bài viết trước đây, tôi đã chỉ ra hàng trăm lỗi dịch sai trong bản dịch Lolita của Dương Tường. Tuy nhiên, cái yếu kém nhất của bản dịch này, theo tôi, nằm trong việc dịch giả hoàn toàn không có cảm nhận văn chương, không hiểu được tác phẩm, do đó đã dịch vô số câu văn tuy đúng theo từ điển Anh-Việt, nhưng hoàn toàn sai ý. Và điều này mới là nguyên nhân chính làm cho bản dịch Lolita của Dương Tường có chất lượng thảm hại như vậy.

Nhưng, cho đến nay, tôi hầu như không đề cập đến các lỗi dạng đó của Dương Tường, dạng lỗi có thể nói là của các "dịch nô", những kẻ hoàn toàn chỉ biết cần mẫn bò theo những rãnh cày trên cánh đồng từ ngữ mà không thấy được những vỉa quặng quý nằm dưới nó. Tôi làm như vậy do một nguyên nhân thật ra rất dễ hiểu: tôi không muốn mất thời gian tranh luận với những kẻ chỉ biết mù quáng lao vào đọc Dương Tường như "dịch giả số 1 Việt Nam", bất chấp phải trái, bất chấp đạo lý, bởi lẽ chỉ cần Dương Tường dịch đúng một nghĩa nào đó trong từ điển là họ sẵn sàng vồ lấy để viết những bài rất dài bao biện cho sự dốt nát của dịch giả này.

Hôm nay là ngày kết thúc giai đoạn dịch Lolita, nên tôi phá cái lệ do mình tự đặt ra, và muốn nói sơ qua về cái lỗi cuối cùng, ở từ cuối cùng, trong bản dịch Lolita của Dương Tường.

Lolita được bắt đầu bằng đoạn văn đẹp như thơ:

Lolita, light of my life, fire of my loins. My sin, my soul. Lo-lee-ta: the tip of the tongue taking a trip of three steps down the palate to tap, at three, on the teeth. Lo. Lee. Ta.

Và kết thúc bằng một câu văn cũng đẹp không kém:

I am thinking of aurochs and angels, the secret of durable pigments, prophetic sonnets, the refuge of art. And this is the only immortality you and I may share, my Lolita.

Độc giả nào tinh ý sẽ thấy ngay rằng Nabokov bắt đầu và kết thúc Lolita bằng cùng một từ, đó là Lolita. Tình cờ chăng? Không, hoàn toàn không! Đó là dụng ý của Nabokov về một cõi nhân sinh, về một vũ trụ đã được sắp đặt bởi bàn tay của ai đó, là định mệnh, là vòng tuần hoàn sinh tử, nơi người ta luôn quay về cái người ta đã bắt đầu. Thủ pháp văn chương này không mới, nhiều nhà văn đã dùng trước Nabokov, và ai đọc văn chương nhiều đều có nghe nói về điều này. Tuy nhiên, hãy xem Dương Tường dịch đoạn cuối này thế nào:



Dương Tường dịch có sai không? Vâng, không sai, nhưng dịch như thế thì chỉ đi dịch công chứng hay truyện nhảm được thôi. Và kiểu dịch nô lệ này chỉ chứng tỏ một điều rằng dịch giả đã không hiểu gì về tác phẩm ngay cả sau khi đã bỏ ra 3-5 năm trời làm việc với nó.

Nếu có gì đáng để khen ngợi ở bản dịch Lolita của Dương Tường, theo tôi, là sự "xấu đều" trong nó. Bạn có thể mở bất kỳ trang nào, bạn có thể xem từ dòng đầu tiên cho đến dòng cuối cùng, và bạn luôn gặp tần suất lỗi nhiều từa tựa như nhau!

4 January 2014

Về việc làm ebook từ trang web.

Mấy hôm nay, có một số bạn hỏi ý tôi để lấy dữ liệu trên trang lolita về làm ebook, nên tôi đề nghị thế này: hiện nay tôi đã dịch xong nhưng phải biên tập lại từ đầu, nên chắc chắn là sẽ có nhiều sửa đổi, để tránh việc có nhiều phiên bản Lolita tiếng Việt khác nhau thì hãy để tôi biên tập xong và đưa file dạng pdf, prc lên trang blog (hoặc ở đây). Tôi chắc chắn sẽ không lấy một xu nào từ bản dịch Lolita của tôi, và tôi sẽ làm những gì tôi hứa, nên các bạn cho tôi thêm một thời gian ngắn nữa. Xin cảm ơn.